KHA | Kafkas Haber Ajansý | Kars Haberleri | Kars Haber, kars güncel, kars ajans

BR TüRK VE BR ERMEN TARHçNN ORTAK BR KONU çN LK KEZ BR ARAYA GELDð öRNEK BR çALýþMA:

  Sezai Yazýcý

          sezaiyazici@kha.com.tr
         BR TüRK VE BR ERMEN TARHçNN ORTAK BR KONU çN LK KEZ BR ARAYA GELDð öRNEK BR çALýþMA:

 Bir Türk ve bir Ermeni tarihçinin ortak bir konu için ilk kez bir araya geldiði örnek bir çalýþma:

Tiflis-Gümrü-Kars Demiryolu Ýnþasý (1895-1899)

Araþtýrmacý Yazar Sezai Yazýcý, Kars’ýn yakýn tarihinde çok önemli bir yeri olan Tiflis-Gümrü-Kars Demiryolu’nun (1895-1899) yapýmýyla ilgili bir Türk ve bir Ermeni tarihçi tarafýndan yayýmlanan ve bir ilk örnek olarak tanýmlanacak çalýþma hazýrladý. Yazýcý, önemli olduðu kadar, þimdiye kadar üzerinde ciddi bir çalýþma yapýlmamýþ olan çalýþmayý detaylarý ile þöyle kaleme aldý:

’93 Harbi olarak da bilinen 1877-1878 Osmanlý Rus Savaþý, Osmanlý Devleti’nin yenilgisiyle sonuçlanmýþ, 3 Mart 1878 tarihinde imzalanan Ayestefanos Antlaþmasý’nýn 19. maddesine göre imparatorluk Rusya’ya 1 milyar 410 milyon ruble tazminat ödemeye mahkûm olmuþtu. Çarlýk Rusyasý, Kars, Ardahan ve Batum (Üç Sancak)’un “terkedilmesine” karþýlýk tazminatýn 1 milyar 100 milyon rublelik bölümünden vazgeçerek bölgeyi topraklarýna katmýþtý. Rusya’nýn bölgeyi iþgalinin ardýndan kurduðu yönetim tam 40 yýl sürmüþtü.

Prof. Dr. Ýlber Ortaylý, bu döneme iliþkin ilk çalýþmayý yapan bir akademisyen olarak, 1978 yýlýnda yayýmladýðý Çarlýk Rusyasý Yönetiminde Kars( ) baþlýklý makalesinde: Çaðdaþ Rusya tarihçiliðinde olduðu kadar, Türkiye tarihçiliðinde de Kars vilayetinin bu kýrk yýllýk döneminin gereðince ele alýnmadýðýný( ) yazýyordu.

Candan Badem, yýllar sonra Ortaylý’nýn iþaret ettiði bu boþluðun halen sürmüþ olduðunu görmüþ olsa gerek ki, Rusya, Gürcistan ve Ermenistan’da bulunan çarlýk arþivleri ile Baþbakanlýk Osmanlý Arþivi’nde uzun erimli çalýþmalar yapmýþ ve 2010 yýlýnda Çarlýk Rusyasý Yönetiminde Kars Vilayeti( ) baþlýklý kitabýný yayýmlamýþtýr. Badem’in belgelere dayanarak yaptýðý bu çalýþma hiç kuþkusuz þimdiye deðin konu üzerine yapýlmýþ en özgün ve en kapsamlý çalýþma. Önemli bir boþluðu doldurduðu kesin.

Badem, bölgenin yabancýsý deðil. Ardahan’ýn Hanak ilçesi Yamaçyolu köyünde doðmuþ. Boðaziçi Üniversitesi’nin Ýþletme Bölümü’nü bitirdikten sonra Birmingam Üniversitesi’nde yüksek lisansýný yapmýþ, doktorasýný Sabancý Üniversitesi’nde The Ottomans and Crieman War (1853-1856) (Osmanlýlar ve Kýrým Savaþý) adlý teziyle tamamlamýþ, çalýþtýðý bölge ve dönemler bakýmýndan uluslararasý tanýnýrlýðý olan, alanýnda uzman bir tarihçi.

Tunceli Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Baþkaný Doç. Dr. Candan Badem’in, arþiv uzmaný Ermeni meslektaþý Dr. Sonya Mirzoyan’la birlikte ayný döneme iliþkin ama daha özgül (spesifik) bir alanda yayýmlanan yeni çalýþmasý Tiflis-Gümrü-Kars Demiryolu Ýnþasý (1895-1899) baþlýðýný taþýyor. Badem ve Mirzoyan, bu kitapta sýnýrlý bilgiye sahip olduðumuz ama Kars’ýn yakýn tarihi açýsýndan oldukça ilginç bir konuyu irdeliyor. Kitap, genelde Güney Kafkasya özelde Kars’ýn Çarlýk Rusya’sý yönetimindeki yakýn tarihine ilgi duyan herkesin dikkatini çekecek nitelikte.

Candan Badem ve Sonya Mirzoyan, IHJR (Institute for Historical Justice and Reconciliation / Tarihsel Adalet ve Uzlaþma Enstitüsü)’ýn destekleriyle bu çalýþmayý gerçekleþtirmiþler. Bu proje, ilk kez Türkleri ve Ermenileri ilgilendiren ortak bir konuyu, bir Türk ve bir Ermeni tarihçinin birlikte ele almýþ olmasý bakýmýndan da büyük önem taþýyor. Kitabýn giriþinden, araþtýrmacýlarýn Rus (Moskova-Petersburg) ve Gürcü arþivlerinde birlikte çalýþtýðýný; her bir tarihçinin kendi ülke arþivlerinde (Osmanlý ve Ermeni) yaptýðý araþtýrmalarýn ise aralarýnda anlaþtýklarý dil olan Rusçaya çevrilerek metinde kullanýldýðýný öðreniyoruz.

Badem ve Mirzoyan, çalýþmayý makale olarak (s.2) nitelendirilse de ortaya çýkan malzeme bir makalenin boyutlarýný aþtýðýný gösteriyor. Araþtýrmanýn Türkçesi, 81 s. (Ermenice ve Ýngilizcesi ise 88 s.) Kitabýn basýmýyla ilgili kimi sorunlar yaþanmýþ. Okur çalýþmanýn üç dildeki PDF’ine IHJR’ýn resmi sitesinden (http://historyandreconcilia-tion.org/resources/publications/the-construction-of-the-tiflis-aleksandropol-kars-rail-way/) ulaþabiliyor.

Araþtýrma dört bölümden oluþuyor. Ýlk bölümde, konunun tarihsel arka planýna deðiniliyor. 1877-1878 Osmanlý-Rus savaþý ardýndan Ruslarýn bölgeyi ilhakýyla 1 Kasým 1877 tarihinde kurulan Kars Askeri Vilayeti (Kars Oblastý)’nin yönetimsel yapýsý, oluþturulan sancak (okrug) ve kazalarla (uçastok) ortaya çýkan yeni kurumlarýn niteliði üzerinde duruluyor. Yýllar içinde bölgenin deðiþen demografisinin bileþenleri, etnik ve dini yapýsý irdeleniyor.  Mültecilere iliþkin arþiv kayýtlarýna dayalý bilgiler veriliyor (s. 4-15).

Ýkinci bölümde, Tiflis-Gümrü-Kars Demiryolu’nun bölge ulaþýmýndaki yeri ve stratejik önemi tartýþýlýyor. Rusya’nýn bu alanda geciktiði, 1853-1856 Kýrým Savaþýný bu yüzden kaybettiði vurgulanýrken þu saptama yapýlýyor: “Bu savaþtan Rusya ya karþý Ýngiltere, Fransa ve Osmanlý Devleti( ) ittifakýnýn galip çýkmasýnýn temel sebebi bu devletlerin ordularýnýn ihtiyat, levazým ve cephane ikmalini deniz ulaþýmý sayesinde Rusya dan daha iyi yapabilmeleriydi. Rusya ise kötü durumdaki karayollarýný kullanmak zorundaydý ve demir yollarý yoktu. Kýrým Savaþý ndan sonra Rusya da büyük gecikmeyle de olsa demir yolu aðýný kurmaya baþlayan çarlýk hükümeti hýzlandýrýlmýþ bir tempo ile çalýþmak zorunda kalmýþtý” (s. 16). Çarlýk Rusyasý bu bilinçle 11 Mart 1894 tarihinde Tiflis’i Gümrü (Aleksandrapol) üzerinden Erivan ve Kars’a baðlamak üzere son etütlerin 1894 yýlýnda tamamlanmasýný ve hattýn inþaatýna 1895 yýlýnda baþlanmasýný öngören bir karar alýyor (s. 18). Demiryolu inþaatý raylar, baðlantýlar ve hareketli aksamlar dahil olmak üzere verst baþýna 84.015 rublelik bir bedelle 23 milyon 434 bin 423 rubleye mal oluyor (s. 20). Kars oblastý ile Erivan Guberniyasý arasýndaki toplam 299 kilometrelik demiryolu hattýnýn, bugünkü Türkiye-Ermenistan sýnýrýný oluþturan Arpaçay’la Kars tren garý arasýndaki uzaklýðý 74 km olarak gerçekleþiyor.

Badem ve Mirzoyan’ýn araþtýrmasýnýn 3. Bölümünde, Gümrü-Kars Demiryolu inþaatýnda çalýþan iþçilerin durumu çok yakýndan inceleniyor. Çalýþanlarýn, görev, unvan, kadrolu ya da kadrosuz oluþlarýyla,  aldýklarý maaþ ya da ücretlere iliþkin arþivlere dayanarak çok kapsamlý bilgiler veriliyor, deðerlendirmeler yapýlýyor (s. 22-25). Bu bilgilerden 19. Yüzyýlýn sonlarýna doðru Çarlýk Rusyasý’ndaki çalýþma yaþamýyla kýta Avrupasý ya da Amerika’daki çalýþma yaþamlarý arasýnda büyük farklýlýklarýn olduðu görülüyor.  Daha önce demiryollarýndaki yabancý iþçi çalýþtýrma yasaðýnýn yapýlan yeni bir düzenlemeyle kaldýrýldýðý ve Tiflis-Gümrü-Kars Demiryolu inþaatýnda, her kademede Ýran, Osmanlý, Ýtalyan ve Belçika uyruklu iþçilerinde çalýþtýrýlmasýna olanak tanýndýðý anlaþýlýyor. Çalýþanlarýn milliyetlerine göre daðýlýmýna bakýldýðýnda bir kategoride Ermeniler, Ruslar, öne çýkarken bir baþka ayrýmda Osmanlý, Ýran, Ýtalyan Alman ve diðerleri öne çýkabiliyor (s.26). Demiryolu inþaatýnda çalýþan Türklerin Trabzon, Erzurum gibi Kars oblastýna daha yakýn olan yerlerden geldiði görülüyor (s.27). Badem ve Mirzoyan, kaynaklara dayanarak demiryolu inþaatýnda 7 ila 10 bin iþçinin çalýþtýrýldýðýný belirtiyorlar. Ýþçilerin katlanmak zorunda kaldýðý çok olumsuz çalýþma koþullarý ve yaþadýklarý acýlara iliþkin yaptýklarý çarpýcý saptamada, kapitalizmin bilinen “ahlâkýný” þöyle ortaya koyuyorlar:

“Ne çarlýk yönetimi ne de müteahhitler ve taþeronlar feleðin sillesini yemiþ bu insanlara acýdýlar! Demir yolu yapýmýnda çalýþan Türk ün de Ermeni nin de durumu ayný ölçüde dayanýlmaz ve eziciydi. Her kategoriden iþçileri birleþtiren nokta yoksulluk, iþ arama ihtiyacý ve genelde memleketinde kalan ailesini ve kendisini geçindirme umudu idi” (s.28).

Tiflis-Gümrü-Kars Demiryolu Ýnþasý (1895-1899) adlý çalýþmanýn 4. ve son bölümünde Demiryolunun iþletimi üzerinde duruluyor. 21 Haziran 1889 tarihinde Kars’ta demiryolunun açýlýþýnýn yapýldýðýný, 15 Temmuz 1889 günü Tiflis’ten gelen ilk trenin Kars’ta mütevazý bir törenle karþýlandýðýný, ama Gümrü ile Kars arasýnda yapýlacak düzenli seferler için 1 Aralýk 1889’a kadar beklenmesi gerektiðini öðreniyoruz (s. 63). Hat tamamlanmadýðý için ilk aþamada haftada 3 kez yapýlmasý planlanan seferler ikiye indiriliyor.

Bilindiði gibi Ruslarýn bölgede inþa etmeyi öngördüðü demiryolu aðýnýn I. Aþamasý olan Tiflis-Gümrü-Kars demiryolu baðlantýsý tamamlandýktan sonra, Kars’ýn Sarýkamýþ’la baðlantýsýný gerçekleþtirmek için projenin II. Aþamasýna geçildi. Bu aþamada, yine o yýllarda Rus egemenliði altýnda olan Sarýkamýþ’ýn, Kars’la baðlantýsýnýn yaný sýra yapýlan hat I. Dünya Savaþýna bir hazýrlýk niteliði de taþýyordu. Demiryolunun inþasýna 1910 yýlýnda baþlandý 1913 yýlýnda tamamlanarak hat iþletmeye alýndý.

Hattýn 170 km’lik Sarýkamýþ-Erzurum baðlantýsý ise I. Dünya Savaþý sýrasýnda (1916-1918) 750 mm’lik dekovil (dar) hat olarak gerçekleþti.

Böylece günümüz Türkiye-Ermenistan sýnýr kapýsý 20. Yüzyýlýn baþlarýnda demiryoluyla Tiflis üzerinden Kafkaslara, Kars üzerinden Sarýkamýþ’a, oradan da dekovil hattýyla Erzurum’a baðlanarak modern bir demiryolu aðýna sahip oldu.

1917 Ekim Devrimi’nin ardýndan Ruslarýn Kars’tan çekilmesi ve sonrasýnda yaþananlar bölgede yeni bir süreci baþlattý.  30 Ekim 1920’de Kars yeniden Türklerin eline geçti. 16 Mart 1921 tarihinde Moskova ve 13 Ekim 1921 tarihinde Kars Antlaþmalarý imzalandý. Hemen ardýndan 9 Temmuz 1338 (1922) tarihinde Tiflis’te Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti ile Ermenistan Azerbaycan ve Gürcistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Hükümet Temsilcileri arasýnda Demiryollarý Sözleþmesi akit ve imza olundu.

Anavatana kavuþtuktan sonra Kafkasya ile baðlantýsýný yitirerek ürünlerini ve hayvanýný bir  süre dýþarýya gerçek bedelinde satamayan ve bu yüzden de zor günler yaþayan Kars, anýlan Demiryolu Sözleþmesi ile yeniden toparlandý. 1930-1940 yýllarý arasýnda söz konusu demiryolu sayesinde Doðukapý üzerinden Sovyetlerle yapýlan sýnýr ticareti baðlamýnda canlý hayvan ihracatýyla bölgenin parlayan yýldýzý oldu. 

Bu nedenle Kars-Gümrü-Tiflis Demiryolu hattý bölgenin yakýn tarihinde çok önemli bir yere sahiptir.

Demiryolu hattýna iliþkin onlarca belgeyi tarayarak bize çok deðerli bilgiler sunan Candan Badem ve Sonya Mirzoyan’ý bu titiz çalýþmalarýndan dolayý kutluyorum.

  • Yahoo'da Payla
  • Payla
  • Payla
  • Facebook'ta Payla
  • Payla
  • Payla
  • Payla
  • Payla
Bu Yaz 92002 Defa Okundu
2015-01-09

SON YAZILARI

PROF. DR. TURGUT BASKAN Bezdiren Elektrik Kesintileri, Bozulan Kars Algýsý Belediye Baþkanýyla ‘15 Küçük Rica’ Üzerine Söyleþi Bir Türk ve bir Ermeni tarihçinin ortak bir konu için ilk kez bir araya geldiði örnek bir çalýþma: Nefes Nefese Biten Onurlu Bir Yaþam Bir mezar taþý üzerinden 1905 Rus devriminin Kars’taki izleri Ýsmail Aytemiz Gazi Kars Þehrengizi’nin ardýndan Kars, 8 yýlda 52. Sýradan 62. Sýraya düþtü Karstan BAKINCA

YORUMLAR

Abone Girişi

Yeni Abonelik        Şifre Unuttum ?




















VDEO HABERLER
Ciritte heyecanl anlar
Ciritte heyecanl anlar
Anketler
OK OKUNANLAR
Sanayiciyim dedi, azl dolandrc kt...
Sanayiciyim dedi, azl dolandrc kt...

Referandum Sonular, Kars Referandum Sonular, 2010 Referandum Sonular, Referandum Oy Sonular, Trkiye Referandum Sonular, izmir haber, canl referandum sonular

RSS 2010 KHA | Kafkas Haber Ajansý | Kars Haberleri | Kars Haber, kars güncel, kars ajans
KHA Bedir ALTUNOK adına resmi yayın organıdır. Site iceriğinin telif hakkı bildirilmeksizin kullanılması yasaktır