KHA | Kafkas Haber Ajansý | Kars Haberleri | Kars Haber, kars güncel, kars ajans
Kazým Karabekir Paþa Hakkýnda Bazý Mülahazalar
Anasayfaya Dn Tm Genel Haberleri
Karakter boyutu : 12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
Kazým Karabekir Paþa Hakkýnda Bazý Mülahazalar
2015-09-14 - 14:46
GAZÝ KARS
Facebook'ta Paylas

 Kazým Karabekir Paþa Hakkýnda Bazý Mülahazalar

Araþtýrmacý-Yazar Sultan Aydýn’ýn, “Kazým Karabekir Paþa Hakkýnda Bazý Mülahazalar” baþlýklý yazýsý:

-25 NÝSAN 1918 KARS’IN KURTULUÞU

-ESKÝ BÝRÝNCÝ KAFKAS KOLORDU KUMANDANI, 15. KOLORDU KUMANDANI TUÐGENARAL KAZIM KARABEKÝR PAÞA

-BÝRÝNCÝ KAFKAS KOLORDUSUNUN 1918 YILINDAKÝ HAREKETLERÝ VE GÖRDÜKLERÝ

-1918-1920 YILLARINDA,ERZÝNCAN-ERZURUM-KARS-REVAN-NAHCÝVAN-           -AHIRKELEK ÝLE BORCALIDAKÝ ERMENÝ VAHÞETLERÝ VE MEZALÝMÝ ÜZERÝNE

-25 EYLÜL 1919’DA GENERAL HARBORT BAÞKANLIÐINDAKÝ AMERÝKAN HEYETÝNE VERÝLEN  RAPOR SURETÝ

GÝRÝÞ

            25 Eylül 1919 da Amerikalý General Harbord Heyeti Er¬zurum’u Teþriflerinde:

            Umumi Harp’te Kafkas Cephesi’ndeki Hareketler üzeri¬ne, ne Ruslar ve ne de bizim tarafýmýzdan yayýmlanmýþ eser¬lere tesadüf etmediklerinden, vakalarýn geçtiði bu bölgedeki gezilerinde askerlikçe faydalanamadýklarýndan bahsederek, bu hareketlerin umumi çizgileri hakkýnda kendilerini aydýnlatmamý istediler.

Ruslar ile yapýlan savaþlarýn yatýþtýðý sýrada Irak Cephesi’nden geldiðimi ve elden çýkmýþ topraklarýmýzý geri alma hareketlerine katýldýðýmý; bu yüzden, daha önceki hareketleri, ancak hatýra gibi bi1diðimi; yanýmda resmi belge¬ler bulunmadýðým söyleyerek, özür diledim.                     Bundan sonraki seyahatleri sýrasýnda pek yarar ve deðerli o1acaðýndan, hiç ol¬mazsa, katýldýðým Son hareketlerin kýsaca kendilerine bildi¬rilmesini rica ettiler. Bu arzularýna uyarak, bu rapor’u yaz-dým ve sundum.

BOLÞEVÝK ORDUSU’NUN ÇEKILMESÝNDEN SONRA

OSMANLI ORDUSU’NUN ÝLERÝ HAREKETLERÝ

1.         ESKÝ SINIRA KADAR HAREKETLER:

            8 Aralýk 1917 de, on gün için Ruslarla savaþýn durdurulmasý emir geldi; Brest-Litowsk’ta (Bolþevik Rusya ile barýþ için) müzarekeler oluyordu. 18 Aralýk (Salý) günü Mütareke emir geldi (Türk Üçüncü Ordu Kurmay baþkaný General Viþinky arasýnda bugün saat 15’te Erzincan Mütarekesi imzalandý).

            (1918) Ocak ayý içinde Cephe’den Ruslarýn çekildiði ve yalnýz Mütareke Heyeti’ne Memur Rus subaylarý ile Ermeni Birlikleri’nin kaldýðý anlaþýlýyordu. Her yandan gelen haberler, kurtulup kaçan insanlar: Ermenilerin korkunç bir Ýslam kýrgýnýna da baþladýklarýný, yaðma ve ýrza dokunmalarýn dayanýlmaz bir çabuklukla ilerlediðini bildiriyordu.

Bilhassa, Erzincan Kýrgýný’nýn pek korkunç olduðu ispat ediliyordu; Türklerin kuyulara doldurularak öldürüldüðünü, Ruslar da doðruluyordu. Ýki tarafýn Ordu kumandanlarý Vehib Paþa ile Odiþelidze, bu uðurda uzun yazýþmalarda bulundular- Belgeler kitabýnda Kafkas cephesindeki bizim 4 Kolordu, 2 Orduya ayrýlmýþtý. Bunlardan merkezi Diyarbakýr olan Ordu ve bu Kolordu’nun birtakým birlikleri Suriye’ye aldýrýldýðýndan ileri hareketler için, üç Kolordo bir Ordu hazýr bulunuyordu. Bunlardan Dördüncü Kolordo Ali Ýhsan Paþa kumandasýnda Van Doðu Beyazit  1. Kafkas Kolordusu benim kumandamda  ,Erzincan-Erzurum doðrultusunda; Ýkinci Kafkas Kolordusu da (Harputlu Yakup) Þevki Paþa Kumandasý’nda Bayburt-Trabzon Cephesi’ne karþý yürümek emrini aldý.

            Benim Kolordu’mun Birinci Tümeni’ni Ordu kendi yedeðine aldý; emrimde 9. ve 36. Tümenler kaldý. 12 Þubat 1918 de hareketler baþladý. Her taraf çok karla kaplý bulunduðundan yürüyüþler yol dýþýnda çok güç ve bazý yerlerde imkânsýzdý.

Kolordu’nun Erzincan Ovasý’na inmesi için her iki tümende boðazlardan geçecekti. Ermeniler bunlarý tuttuðundan bir gece yürüyüþü ile 13 Þubatta Erzincan ovasýna indik ve akþama doðru Erzincan’ý iþgal ettik karþý koyma, pek azdý. 14 Þubatta Kolordu  Karargahý da Erzincan’da yerleþti.

            Ermeni Kýyýcýklarýný bizzat gördük; Erzincan’daki Rus Subayý da gördüklerini yazdý; birçok fotoðraf ve raporlar – Belgeler Kitabý’nda – tutanak biçiminde yazýldý. Birçok güzel yapýlar, kýþlalar yakýlmýþtý. Bazýlarýnýn içlerine insan doldurularak ateþe vermiþler. Ýçi ceset dolu kuyular çoktu. Bu dokunaklý görünüþler, Erzurum ve çevresinde de ne kýyýcýklar geçtiðimizde bize gösteriyordu taþýt araçlarý kolordunun yiyeceðini taþýmaya yetmiyordu. Menzil kurulmasý da imkânsýzdý. Kýþ ise, bütün aðýrlýðý ile hüküm sürüyordu. Her türlü yokluk ve güçlüklere katlanmak zaruri idi. Ufak bir müfreze ile olsun, Erzurum’un yardýmýna yetiþmeyi uygun buldum.

            Müfrezemiz, 22 Þubatta Mamahatun’u iþgal etti. Burada sað kalan kimse bulunmadý. Bütün ahalisi büyük bir çukura doldurularak öldürülmüþtü. Her taraf da yanýyordu. Bunlarý, gözümle gördüm. 25 Þubatta bir Keþif Kolumuzla Aþkale iþgal edildi. Müfrezemiz 26 Þubatta Yeniköy’ü iþgal etti. Burada bulunan bir miktar yiyecek, yürüyüþlerimizi çabuklaþtýrdý. 2 Martta Karabýyýk Hanlarý iþgal olundu.

Burada 200 ton kadar yiyecek ve bir miktar et konservesi ( Rus menzil Teþkilatý’ndan kalmýþ olarak) bulunduðundan, 9. Tümeni Kolordu Avcý Taburunu buna dayanarak Erzurum’a doðru yürüttüm. Karargâhým ile Yeniköy’e geldim. Buradan (13 yaþýndaki bir Ermeni izcisi casusluk için gelmiþken Kavurmaçukuru’nda yakalanarak bana getirildiðinden, onunla) Erzurum’daki Ermenilere (7 Mart 1918 de ) bir mektup yazdým:

            Ruslarla barýþ yapýldýðýný; Ruslar yurdumuzu yine bize býraktýklarýndan, karþý koymamalarýný ve yollarda görünen kýrgýnlarýn pek korkunç olduðunu; buna engel olmalarýný insanlýk adýna kendilerinde rica ettim. Ýþbu mektubu, Ermeni Kumandanlarý’ndan (Albay) Morel almýþ; Erzurum’da birlikte bulunan Topçu Alay Kumandaný (Yarbay) Twerdo-Khlebof’a da bildirmiþ ve bunun yazdýðý Tarihçe’de anlatýlmýþtýr.

            10 Martta hazýrlýðýmýz bitti. Kolordu Karargâhý’ný Alaca köyü’nde kurdum Bayburt’u (20 Þubat 1918 günü) iþgal eden kuvvetten ikinci Kolordo’dan da bir Piyade ve bir Süvari Alayý –Bölük kuvvetinde- bir avcý taburu emrime verildi. Ordu kumandaný Vehib Paþa, Erzurum müstahkem mevki olduðundan, eldeki kuvveti zayýf buluyor; bir keþif taarruzu yapýlarak ve ikinci Kafkas Kolordusu’nun da gelmesi ile Ordu’ca taarruzu arzu ediyordu.

            Bunu, duruma uygun bulmamýþtým. Çünkü geçtiðim yerlerde hayat kalmadýðýný görüyordum. Karargâhýmýn bulunduðu Alacaköyü’nde cenazeler, insanýn aklýný oynatacak haldeydi. Bütün çocuklar süngülenmiþ; yaþlýlar ve kadýnlar samanlýklara doldurulup yakýlmýþ, gençler baltalarla parçalanmýþtý: çivilere asýlmýþ ciðer ve kalpler görülüyordu. Bütün bu acýklý görünüþler, Erzurum’a atýlmaya ve oradaki zavallýlara yardýma bizi mahkum etmiþti.

            Ermeniler, (Erzurum’daki) Müstahkem Hat dýþýnda, geniþ bir çizgi üzerine Ilýca’nýn kuzey ve güneyinde bütün ova köylerini iþgal etmiþlerdi. Ben de bunlarý, geniþ bir cephede iþgal ederek, kuvveti þose boyunca düzenleyip, Ilýca-Gez-Erzurum istikametinde taarruz emrini verdim.

11 Mart (1918 Pazartesi) sabahleyin karanlýkta yürüyüþ baþladý; kýsa bir çarpýþma ile Ilýca ele geçirildi. Gez’de akþama kadar direnme gördük, fakat bunlarda bozularak tel örgüleri gerilerine atýldý. Bir gece hücumuyla tel örgüleri kesilerek, siperler ele geçirildi. Ermeniler, Erzurum þehrinin çevresindeki koruyuculu hatta çekildiler.

Karasu’nun kuzeyinde akþama deðin, oyalama savaþý oldu. Bizim sað kanatta Haydari-Boðazý’nda da Ermeniler, yaman durumda bozuldular. Akþamüstü Erzurum’da birçok yangýnlar baþladý. Gece, Birlikler Erzurum’a yaklaþtýrýlarak tan atarken bir hücum yapýldý ve öðleden önce saat beþte þehir iþgal olundu.

Ermeniler’in çekilmesini saðlamak ve yangýnlarýn söndürülmesine engel olmak için, bir takým fedai çeteler, þuraya-buraya gizlenmiþ; ansýzýn, þuna-buna ateþ ederek, yine de kan dökmekten geri kalmýyorlardý.

Öðleden sonar (12 Mart 1918 Salý günü) Kolordu Karargâhý’ný Erzurum’a getirdim. Hasankale’ye doðru Süvari Alayý ile de takibe baþlattým. Erzurum Savaþý’nda bizim umumi kuvvetlerimiz beþ bin, Ermenilerin ise altý bin kadardý. Ermeniler’in ise Erzurum Muharebeleri’nde beþ yüz telefatý olduðu sanýlýyor; birliklerimizden þehit ve yaralý yüz elli kadardý.

Erzurum’da, bir Rus topçu Alayý Subaylar Heyeti -38 kadar Subay- görüldü. Bunlar, Ermeniler ile birlikte vuruþmaya katýlmýþlar; baský altýnda zorla savaþa sokulduklarýný, çok üzülerek anlattýlar ve Ermeniler’in kýyýcýlýðýný esasen görmüþler; bu sýrada da bizimle birlikte gördüler.

            Erzurum’da öyle acýklý manzaralar gördük ki insaný insanlýktan iðrendiriyordu: Halk, göz yaþlarý ile þuraya – buraya koþup kimi oðlunu, kimi babasýný, kimi karýsýný süngülenmiþ veya yakýlmýþ buluyor, saçlarýný yoluyordu. Birçok sokaklarda, hiç hayat görünmüyordu: Yerlerde çocuk, kadýn, yaþlý kanlar içinde yatýyordu. Yalnýz son gece (11–12 Mart 1918 de ) üç bin Müslüman kestiklerini, iyice öðünerek Ermeniler, Ruslar’a da anlatmýþlar: bunu, Yarbay Twerdo-Khlebov Rapor’unda neþretmiþtir. Demiryolu Ýstasyonu’nda sanki bir mezarlýk ölülerini dýþarýya fýrlatmýþtý.

Cenazeler arasýndan geçerek, bu kýyýcýklarý gördük hele (Resul Beyin Konaðý olmak üzere), içerisine insanlarý doldurup birlikte yaktýklarý karþýlýklý binalar, insaný titretiyordu.

            13 Mart’da süvarimiz Hasankale’yi iþgal etti. Orada da sayýsýz kýyýmlar yapýlmýþ; hele yol boyundaki köylerde, birazcýk þenlik ve hayat bile býrakýlmamýþ. 16 Mart’da Süvari Alayý Horasan’ý iþgal etti. Burada, Ýstasyon’a doldurulup yakýlmýþ birçok köylü ile tutsak askerlerimiz haber verildi. Ruslar’ýn aldýðý esirler burada çalýþtýrýlýyormuþ.

            23 Mart’da birliklerimiz, (1878’de kesilen  ) eski sýnýra dayandý. Ermeniler’den ancak, tahrip yapan 200 kiþilik bir çeteyle temas vardý. Oltu yönüne, emrine verilen Ýkinci Kafkas Kolordusu’nun Alay’ýný göndermiþtim. O da 17 Mart’da Narman’ý (bu ilçenin merkezi ) idi, iþgal ile sýnýra vardýðýný bildirdi.( bu arada, kasabalarýndan ve köylerinden Ermeniler’in azlýk olan ahalisi ile çetelerinin kovan Oltu Sancak Merkezi Türkleri, yerli bir idare kurmuþken, 5,Tümen Kumandaný Yarbay Mürsel Bey’in sýnýrý aþarak Oltu’ya girdiði 25 Mart 1918 günü, ulu bayram ve þenlikler yaptý.)

KAZIM KARABEKÝR PAÞA VE 25 NÝSAN 1918 KARS’IN KURTULUÞU

2.         ÜÇ SANCAK’TAKÝ HAREKETLER ;

      (3 Mart 1918 de imzalanan) Brest-Litowsk Muatedesi’ne göre (Bolþevik) Ruslar, (13 Temmuz 1878 de “savaþ tazminatý” yerine koparýlan Kars, Ardahan-Oltu, Þenkaya ve Olur dâhil- ve Batum-Artvin dâhil- Sancaklarýmýzdan ibaret) Üç-Sancak bölgesini Osmanlýlara geri verdiklerinden, Sarýkamýþ’ýn iþgali emrini aldým.

            Kolordu’mun her iki (9. ve 36.) Tümen’i de hazýrdý. 3 Nisan da harekete baþladýk; iki gün çarpýþma oldu.

            5 Nisan da Sarýkamýþ’ý iþgal ettik. Ayný günde Karargâh’ýn Sarýkamýþ’ta kuruldu. Çarþý ve ambarlar ve birtakým yapýlar, yanýyordu; (koca kasaba da ) bir Rus ailesinden baþka tek bir kimse yoktu. Ermeni Birlikleri, Yeni-Selim çevresine çekilmiþti. Birlikleri, bunlarla karþýlaþýncaya deðin ileri sürdüm.

            Ýleri birliklerimizle 7 Nisan’da. Ermeniler arasýnda savaþ oldu. Ermenilerin Yeni-Selim bölgesinde kuvvetli olduklarý ve kati muharebe verecekleri keþfolundu. Bugün, (Ali Ýhsan Sabis Paþa kumandasýndaki) 4. Kolordu’nun da (6 Nisan 1918 de) Van’I iþgal ettiði haberi geldi.

8 Nisan’da Kaðýzman’I iþgal eden bir müfrezemiz, Ýslam ahaliden dört yüz kiþinin sokaklarda öldürüldüðünü; bu cinayetin yapýlmasý için: -“Artýk kardeþ olduk, silahlarýnýzý veriniz; birbirimize bir kötülük yapmayacaðýz” diyerek silahlarý topladýktan sonar Kýrgýn’a baþlamýþ olduklarýný bildirdi.

            9 Nisan’da Yeni-Selim bölgesinde Ermeniler sað ve sol kanatlarýmýza karþý saldýrdýlarsa da, 10 Nisan’da yine eski yerlerine çekilmeye mecbur oldular. 14 Nisan’da Batum, 37. ve 10. Tümenler tarafýndan iþgal olundu. 19 Nisan’da Yeni-Selim bölgesine taarruza baþladýk. Ýkinci Kafkas Kolordusu’nun bir Tümen’i de katýldý. Ermeniler’in sað kanadý, geri çekildi; fakat sol kanatlarý güçlü olduðundan, bir gece yürüyüþü ile sol kanattaki 9. Tümen’i sað kanada alarak 36. Tümen’i takviye ettim; ikinci Kolordunun 2. Tümen’i de geldi, sol kanattaki boþluðu doldurdu.

22 Nisan’da her iki Kolordu, dört Tümen ile taarruza baþladýk; Ermeniler, iki saat bile dayanamadýlar. 23 Nisan’da Ermenilerden bir heyet, mütareke teklifine geldi.

            24 Nisan’da da Maverayý Kafkas Hükümeti (Trabzon Konferansý sonunda, Türk Hey’eti Sekreteri Merzifonlu Ýsmail Hami Daniþmend’in vapor ile Batum’a dönmekte olan Ermeni Hey’eti’nden Hatisyan ile Aharonyan’I Brst-Litowsk Muahedesini kabule ikna ettiðinden, bunlarýn telsizle Tiflis’e verdiði þifre telgraf üzerine) Üç-Sancaðý boþaltmayý kabul ettiklerinden; Kars’ýn iki kilometer yakýnýnda durma emir geldi.

(Mütareke’ye gore Kars’ý teslim etmek için) Ermeni Murahhaslarý geldiler, gittiler; Kat’ý karar için beni ileri hatta çaðýrdýlar. Otomobil ile gittim; fakat Kars Kalesi’nden topçu ateþi ile karþýlandým; büyük tehlike atlattýk.

Ermeniler, akþama kadar topçu ateþine devam ettiler. Kolordum, bütünüyle Kars’ý saracaktý. Bunu Ermeni Murahhaslarý’na anlattým. “Kars’ý boþaltmakta olduklarýný ve çevirme hareketlerinin yapýlmamasýný ve bugün Batý Cephesi’nden çekileceklerini” bildirdiler; ve “takip etmemekliðimi rica” ettiler. Kabul ettim.

            Karþýlýk olarak, þunu rica ettim: Kars’ta (Ruslardan kalma) birçok esir askerimiz olduðunu iþittik; bunlara bir felaket eriþmemesini, hassaten rica ettim. (þehrin yerli Türk halký, 1914 de savaþ baþlarken Ermenilerin bir haftada hanlarda ve yollarda 75 yolcu köylüyü þehit etmesi üzerine, Müstahkem Mevki Kumandaný Volga-Almanlarý soyundan bir iki Çarlýk Subayýnýn teþvik ve yardýmý ile anayol boyundan uzak ve sapa köylere göçüp gittiklerinden, 1914 Ekim sonundan beri þehirde yerli Türk yoktu. Bunlarýn evlerini Ermeniler iþgal etmiþti).

            Ne yazýk ki, benim, Ermeni Birlikleri’ni Kars’a kapamak hareketinden ve takibinden vazgeçmek gibi yüce büyüklük göstermeme karþýlýk, Ermeniler, Kars’ý her tarafta yakmakta ve zavallý esirlerimizi Ýstasyon’da öldürmek gibi vahþilikten kendilerini alamamýþlar.

25 NÝSAN (1918 PERÞEMBE) AKÞAMI KARS’I ÝÞGAL ETTÝK. 26 Nisan’da bizzat Kars’ý dolaþtým: Her taraf yanýyor; Ýstasyon’da yüz kadar (asker) esirimiz, cefa ile öldürülmüþ. Ayrýca, (Kaleensesi’ndeki) Kars Müstahkem Mevki Kumandanlýðý Dairesi’nin yirmi metre kadar batýsýndaki (küçük barajda) çaðlayan yerinde Ýslam ahaliden elli kadar da, Kars çayý’na atýlmýþ ceset bulduk.

            29 Nisan’da (1877 den önceki Türk hududu geçen) Arpaçay’ý sýnýrýna kadar ileri hareket emrini aldým. 30 Nisan’da ben de Karargâhýmý Hacýveli’ye götürdüm. 3 Mayýs’da hazýr bulunmak hakkýnda emir aldým.

4 Mayýs’ta Karargâh’ýmý Baþgedikler Ýstasyonu’na naklettim; Birliklerimi de toplu bir durumda bulundurdum.

8 Mayýs’da: “Bir Tümen’imin Tebriz’e doðru güneye hareket edeceði; Ermeniler engel olmayacaklardýr. Eðer mukabele ederlerse, Arpaçay’ýný geçerek zorla kabul ettirileceði”, Kars’ta bulunan Gurup Kumandanlýðý’ndan bildirildi. –Ordu Karargâhý Erzurum’dan sonraki hareketlerde (Maverayi Kafkas Hükümeti Murahhaslarý ile yani barýþ görüþmeleri yapmak üzere Vahib Paþa ile birlikte Batum’a gitmiþ bulunduðundan ikiþer Tümenli olan Birinci ve Ýkinci Kafkas Kolordularý’na Grup denilmiþ ve kýdemli bulunan ikinci Kafkas Kolordusu Kumandaný (Harputlu Yakup) Þevki Paþa kumandasýna verilmiþti.

Karargâhýmý Kýzýlçakçak’a (þimdi: Akyaka) naklettim. (21 Nisan 1918 gecesine kadar Rusya’nýn ayrýlmaz bir parçasý olarak varlýðýný ilan eden Maverayý Kafkas Hükümeti parçasý 22 Nisan 1918 günü meclis kararý ile kurulan Maverayý Kafkas Federatif Cumhuriyeti’nin mutlak istiklalini ilan ederek Cumhurbaþkanlýðý’na da Gürcü Menþevik Gegeçkuri’nin yerine Trabzon Konferansýna gelen Murahhaslarýn Baþkaný Gürcü Akaki Çhengeli seçildi.

Rusya’nýn tabii iken 22 Nisan 1918’den önce onun imzaladýðý Brest-Litowsk Muahedesini tanýmayan Gürcü ve Ermeniler Üç-Sancaðýmýz’ýn kuruluþu için kan dökülmesine sebep olduklarý gibi Çarlýðýn eline 1827’de geçen sürmeli sancaðý- Tuzluca, Iðdýr ve Aralýk ilçeleri bölgesi ile, 1829’da savaþ tazminatý yerine Ruslara býrakýlan Ahýska Sancaðý- Ahýlkelek Azgur ve Hýrtýs ve Altýnkale /Koblýyan dahil- bölgesinin çokluk olan Türkleri de Ana yurdumuza katýlmak istemiþlerdi.

Bu yüzden, Batum Muahedesi görüþmelerinde baþ Murahhasýmýz Vehib Paþa, Gürcüler’e Ahýska’nýn; Ermenilere de Sürmeli’nin Türkiye’ye geçme hakkýný kabul ettirdi. Bu arada Ermeniler, Ýngilizlere karþý yürüyecek Türk Ordusu’nun, Gümrü-Culfa-Tebriz demiryolu’ndan serbestçe faydalanmasýný da, Batum Konferansý’nda kabul etti).

3.         ARPAÇAYI DOÐUSUNDAKÝ HAREKÂT:

            Ýngilizler’in Ýran’ý istila ettikleri ve (Bakü Petrollerini ele geçirmek üzere ilerleyip) Müfrezeleri’nin Tebriz’e kadar gelmesi, Güney Harekatý’mýza yol açtýðý, Ordu’dan bildirildi. Ermeniler (Batum’da imzaladýklarý) Barýþ’ý kabul etmedikleri gibi, (Tebriz’e gidecek Birliðimizin yapacaðý Harekâta da müsaade etmediklerinden, Gümrü’nün (þimdi: Leninakan) zapt edilmesi için emir geldi.

            15 Mayýs’da her iki Kolordu Birlikleri, (Müstahkem bir yer olan) Gümrü’nün dayanmasý ile karþýlaþtý; akþamüstü de Gümrü, teslim oldu. Buranýn ahalisi, iyi davrandýlar: Tahribat yapmadýlar ve kaçmadýlar.

Ordumuzun Subaylarý ile Erlerini gördükten sonrada, hayretlere düþtüler; meðer kendilerine Ermeni Çeteleri, Türk Ordusu’nu çok kötü anlatmýþ: Ýlkçað giyimli, yataðan býçaklý demiþler. Halk, Ermeni Ordusu’ndan gördükleri kötülüklerden kurtulduðunu ve Türk Ordusu’nun yüce büyüklüðüne þükranlarýný ödüyordu. Yakýn köyler de karþý koymadý ve herkes yerli yerinde kaldý.

            20 Mayýs’da Karargâh’ýmý, Gümrü kasabasýnýn iki kilometre kadar güneyindeki kýþlalarla götürdüm. Ermeniler, (Tebriz’e yapacaðýmýz) Güney hareketleri’ne karþý koyuyorlardý. 22 Mayýs’da Serderabat (þimdi: Oktemberyan) bölgesindeki Müfrezemiz, biraz çekilmeye de mecbur oldu.

            24 Mayýs’da Ordu Kumandaný Vehib ve Gurup Kumandaný Þevki Paþa’lar, Gümrü’ye geldiler. Ermeni Kolordu Kumandaný (1916 Aðustos’unda koruduðu Bitlis’i 16. Kolordu Kumandaný Mustafa Kemal Paþa’nýn hücumu karþýsýnda býrakan Çarlýðýn Generali Ermeni Nazerbekyan) Nazarbekof da bir Ermeni Generali ile gelecek, müzakere edeceklermiþ.

Fakat Ermeni Generalleri gelmediler. Mesele, Tebriz yönüne ve (Azerbaycan Türkleri’nin “Batum Antlaþmasý’na göre Türkiye’den yardým dileði üzerine) Gence yönüne kuvvet gönderilmesi için, Ermeniler’in karþý koymamasý imiþ ( I. Cihan Savaþý’nda Türkiye’nin müttefiki olan aç gözlü Almanlar, bu sýrada manganez baþta olmak üzere, Gürcistan madenlerine konmak için, Gürcüleri himayesine alýyor ve Türkiye’nin Kars-Tiflis demiryolundan Gence ile Bakü’ye asker göndermesine resmen engel oluyordu.

Bu yüzden Gümrü-Karakilise-Dilican-Akýstafa / Kazak þosesinden Gence’ye gitme mecburiyeti doðuyordu). Fakat gelen olmadýðýndan müzakerede olmadý ve aksine, 25 Mayýs’da Ermeniler, benim Kolorduma bile saldýrdýlar. Ordu, Ermeni Ordusu’na taarruz emrini verdi.

            26 Mayýs’ta, Ermenilerin güçlü bulunduðu Karakilise (þimdi: Kirovakan) bölgesinde ikinci Kolordu’nun 11. Tümen’i muvaffak olamadý; dört kilometre kadar geri çekildi. Çekilirken, bilhassa Hackara köyünde kadýn ve köylüler, geçen Erlerimizi baltalarla parçalamýþlardýr.

Karakilise’nin zaptý için Kolordum’dan bir Tümen’le gidip On birinci Tümen’i de emrime almaklýðýmý, Gurup emretti.

            Solkanadýmda bulunan Dokuzuncu Tümeni, henüz karla örtülü bulunan Maymak daðlarý’ndan gönderdim; ben de (Penbek’teki Hamamlý) Amamlý doðusunda Saral (þimdi: Spitak) yanýndaki On birinci Tümen katýna geldim.

Gösteriþ taarruzlarý ile Ermeni Kolordusu’nun dikkatini cepheye çevirttirerek, 28 Mayýs’da 9. Tümen ile ricat hatlarýna düþüldü. Ermeni Kolordusu panik yaptý. (Karakilise elimize geçti).

            Fakat 27 Mayýs’ta Ermeniler, Serdarabat bölgesinde bizim, Müfrezeyi tarda muvaffak olmuþlar; Müfrezemiz (kuzeydeki) Alagöz (daðý) sýrtlarýna çekilmiþti. Bunun için 9. Tümen’i derhal –yorgunluðuna raðmen- 28 Mayýs akþamý Karakilise Batýsýna Kýþlakköyü yanýna çaktim. Bende Gümrüye döndüm. 29 sabahý, üzücü haberler geldi.

            Gümrü ile güney yönündeki köyler ahalisi köyler Þirvancýk ve Mahmudlu (köyleri) yanlarýnda ellerinde silah, daðlara çýkmýþlar; ne kadar ambarlarýmýz varsa basmýþlar, muhafýzlarýný öldürmüþler. Bunlardan tek-tük kaçabilenler, bu haberi verdi. Saðkanadýn yardýmýna gönderdiðim Müfreze’nin savaþýný, Gümrü’den ben bile görmüyordum. Birtakým Ermeni Çeteleri, Müfreze’nin gerilerine çekilerek, esasen silahlarý saklý bulunan halký ayaklandýrýp,ambarlarýmýzý yaðmalayýp, muhafýzlarýný öldürmüþler.

Kolordum, (22 Nisan 1918 de Tiflis’te kurulan Maverayý Kafkas Fedaratif Cumhuriyeti’nden 26 Mayýs’ta Gürcülerin ayrýlmasýndan sonra, 28 Mayýs 1918’de Müstakil Azerbaycan ve Ermenistan Cumhuriyetleri’nin de ilaný üzerine “Ermenistan Cumhuriyeti, Baþkenti olacak) Erivan (þimdi: Erevan) ile, (Ermeni Baþkilisesinin bulunduðu Katolikosluk makamý üçkilise) Eçmiyadzin’i iþgal için, toplandý. Karþýmýzdaki kuvvet, bizi yürüyüþ hýzýndan bile alýkoyacak bir halde deðildi.

            Ana gövdesi (28 Mayýs 1918 günü) Karakilise’de periþan olmuþ iken, çete savaþlarý ile varlýklarýný yok etmeye çalýþan Ermeni milletine, Türklüðün þanýndan olan “maðluba acýmak” töresine uyarak, hareketleri durdurdum. (Tiflis’ten Batum’a koþan ve Ermeni Cumhurbaþkaný olacak. H. Kaçaznuni ile Dýþiþleri Bakaný olacak A. Hatisyan’ýn “Batum Konferansý”nda 10 bin km. karelik yeri “Ermenistan Cumhuriyeti’ne býrakan Türk tekliflerini kabul ile yola gelmeleri üzerine). 1 Haziran’da Ermenilerle barýþ emri geldi.

            BARIÞ’TAN SONRA

            4 Haziran’da, (1914 Kasým’ýnda Türkiye sýnýrýný Rus Ordusu yanýnda aþan ve Aðrý ile Van bölgelerinde silahsýz Türk Köylülerini kýrýp soyan “Ýkinci Ermeni Gönüllü Ýntikam Alayý” Kumandaný baþcellad Iðdýrlý Dro ile Erzurumlu canilerbaþý Antranik’in kýþkýrttýðý) 30 kadar Ermeni, Eçmiyazin yönünde ki Sýçanlý’da Birliklerimize 1300 metre uzaktan ateþ ettiler. Karþýlýk görünce kaçtýlar.

            8 Haziranda, ikinci Kafkas Kolordusu’nun 5. Tümen’i, Celaloðlu (þimdi: Stepanavan) dan Gence’ye gitmeye baþladý. 11 Haziranda emir aldým. Buna göre, Ýrana geçecek birliklerimize karþý konulmamasý için, bütün Cephe’de Ermeni Kumandanlarý’na haber verildi. Ben de, Ermeni Kolordusu Kumandaný Nazarbekof’la yazýþmaya baþladým. 12 Haziran’da, (Van’dan ilerliyen Ali Ýhsan Sabis Paþa kumandasýndaki) Dördüncü Kolordu’nun Khoy’u iþgal etmiþ bulunduðu ve bir Süvari Bölüðü’nün de Tebriz’e girdiði, bildirildi. Dilman bölgesinde Ermeniler varmýþ; barýþa yanaþmýyorlarmýþ.

            13 Haziranda, (Iðdýrlý Dro’nun idaresindeki) Alagöz daðý yönünden kýrk kadar süvarisi de oradaki Müfreze’mizi kuzeyden çevirmeye baþladýysa da, uzaklaþtýrýldý. Halbuki, cephedeki görüþme memurlarý, “yarýn Culfa’ya trenlerimizin serbest iþleyebileceklerini; ve 15 Haziran’da Ermenilerin büsbütün yeni sýnýra çekileceklerini; çarpýþma yapanlarýn

(1880 yýllarýnda Eleþgirt ve Beyazýt’tan Ruslarýn getirterek, Arpaçay’ýn saðýndaki Digor’un 22 köyüne yerleþtirdikleri, Nisan 1918 sonunda Digor bölgesinin kurtuluþu üzerine, Ermeni kirvelerine uyarak Arpaçay’ýn saðýndaki Talýn kesimine kaçan) Yezidiler olmasý ihtimalini söylediler.

(3 Haziran 1918 de Ermeni Murahhaslarý ile Batum’da imzaladýðýmýz “Türkiye-Ermenistan Muahedesi” ile, 10 bin kilometre kare içindeki “Ermenistan Cumhuriyeti’nin istiklalini, ilk defa Türkiye tanýdý ve “Penbek/Hamamlý-Karakilise, Gümrü,-Erivan Þosesi boyu, Serderabat Ovasý, Eçmiyadzin’in batý kesimi, Karakilise-Uluhanlý demiryolu Türkiye’ye” býrakýlmýþtý.

            Gökçegöl’ün doðu kýyýlarý ile Nahçývan bölgesi Azerbaycan Cumhuriyeti’ne aitti. Sonra, Penbek-Karakilise Ermenilere býrakýlýp Türkiye sýnýrý: Gümrü kuzeydoðusundaki Çaçur istasyonundan Alagez daðý tepesine ve oradan Üçkilise/Eçmiyadzin’e iniyordu. Rusça 1906 “Erivan ili Nüfus istatistikleri” ve Türklerin 1918 de Arpaçayý solundaki çokluk durumu da, bu sýnýrýn böylece kesilmesini gerektiriyordu).

            Gümrü’de Barýþ Görüþmeleri’nin teferratuatýný kararlaþtýrmak üzere, her iki taraftan birer Hey’et tayin olundu. Ben, Osmanlý Hey’eti Baþkaný idim. Ermeni Hey’eti de, 16 Haziran da geldi. (Batumdaki) Barýþ maddeleri gereðince (Uluhanlý Revan sapaðý dýþýndaki) Culfa’ya kadarki demiryolu boyu, Osmanlýlar’a býrakýlmýþtý.

            Bu hususun kararlaþtýrýlmasýna raðmen, 24 Haziranda Kamerli (þimdi: Artaþat) Ýstasyonu’na gitmekte olan bir Süvari Bölüðü’müzü Aðamzalu, Ýmanþalu ve Koyluhisar Ermeni köylüleri, her taraftan ateþ altýna aldýlar. 17 þehid ile 5 yaralý verdik; 46 at öldü. Ermeni Çeteleri, Bölüðün bütün eþyasýný yaðmaladý. Ýþbu Ermeni Çeteleri’nin Nahçývan bölgesinde kýrgýnlar yapmakta bulunan (Erzurumlu) Antranik’e ait olduðu sanýldý.

            Antranik’in alçaklýðý hakkýnda, Ermeni komisyonu ile Erivan’daki Kolordu Kumandaný Nazerbekof, çok üzülerek beyanda bulundular- Belgeler Kitabý sonundaki imzalarý ile- Gümrü’deki Ermeni ahalisi de, Taþnaksiyun Komiteleri’nin Ermeni milletini felaketler sürüklediðini, yana yakýla anlatýyorlardý.

            Vak’a, Ermeni baþkenti olan Erivan’ýn yaný baþýnda olmasýna raðmen, bu vakayý ben de üstüme bildirirken, Ermeni Hükümeti’ni bu iþte suçsuz gösterdim. Buna göre yeni baþlayan dostluðun, devam ettirilmesine muvakkak oldum. Ermeniler için ölüm-kalým meselesi olan bu sýkýþýk zamanlarda ne fayda beklediklerini anlayamadým Ermeni komiteleri, yine uslu durmuyordu.

            Mesela, 4 Temmuzda öðleden sonra saat ikide, 200 kadar Ermeni eþkiyasý serdarabad bölgesinde Eçmiyadzin güneyinde Keçerli’deki piyade bölüðümüze taarruz ettiyse de, karþýlýk görünce Eçmiyadzin’e doðru kaçtýlar. 8 Temmuzda, Güney’e giden On birinci Tümen’in yürüyüþüne, Eçmiyadzin güneyinde 500 kadar Ermeni karþý koymaya kalkýþtýlarsa da, uzaklaþtýrýldýlar.

Bu vak’alara raðmen, belli edilen sýnýr çizgisinin öte yanýna asla geçilmemesi için, Birlikler’e keskin emirler verdik. Ermeniler, pek korkulu bir teþebbüste daha bulundular. O da, Onbirinci Tümen’e bile Aðamzalu, Bacalu ve Haratlu köylüleri ateþ açtý ve hatta saldýrmaya bile kalktý. Kuvvetleri 500 yaya ve 150 atlý idi.

            Halbuki Erivan’a ve Eçmiyedzin’e hakim olan benim Kolordum’dan vazgeçilsin, bu Tümen bile Erivan’ý iþgal ile, Ermeni varlýðýna son verebilirdi. Böyle bir tarih vakasýný engelleyen mesele, bütün Subaylar’a ve Erlere gereði gibi anlatýlmýþtý ki “Ermeni Hükümeti’nin varlýðý, milli menfaatlerimizin icabýdýr.

            Ermeni Hükümeti ile Barýþ imzalanmasý, þimdiye deðin canlarýný ve zenginliklerini Komitecilikle kazanan Antranik ile benzerlerinin iþine gelmediðinden, vak’a çýkarmadan geri durmuyorlar. Çizilen sýnýr, hiçbir suretle geçilmeyecektir.” Komisyon’ca Protokol’a göre (Gümrü’de) çizilen iþbu sýnýr krokosi, bütün birliklere daðýtýlmýþtý.

            31 Temmuzda, Dördüncü Kolordu Humiye’yi (þimdi: Rizaiyye) iþgal etmiþ. 1 Aðustosta Kolordular’ýn düzen ve cephelerinde deðiþiklikler yapýldý. Önceleri benim emrimde, 9. Tümen ile 36. Tümen vardý. 15. Tümen de, Romanya’dan Gümrü’ye geldi; emrime girmiþti. Ýkinci Kafkas Kolordusu’ndan 5. Tümen Gence’ye ve 11. Tümen de Ýran’a geçmiþti. Yeni düzene göre, 15. Tümen ile 36. Tümen de Ýkinci Kafkas Kolordusu olarak, Gümrü çevresinde kaldý. Benim emrimdeki Birinci Kafkas Kolordusu’na da, 9.ve 11. Tümenler verildi. 9. Tümen, Erivan güneyinden Nahçývan bölgesine kadar, 11. Tümen de Tebriz’i iþgal edeceklerdi.; Kolordu’m Karargahý Nahçývan’ý seçtim. 7 Aðustosta Nahçývan’a geldim.

            16 Aðustosta, emrime verilen 11. Tümen Kolbaþýsý Tebriz’e vardý. Tebriz’e kadar mevcut olan demiryolunu da tamir ettirdik. Tebriz’de Ýngiliz kýþkýrtmalarýnýn çokluðundan, unsurlar arasýnda bir kötülük çýkabileceðini haber aldýðým için 2 Eylül’de Karargâh’ýmla Tebriz’e geldim. Buradaki Ermenileri, aðýr baþlý ve iþ güçleriyle uðraþýyor buldum. Karþýlýðýnda benden ve Birliklerimden gereken saygýyý gördüler.

            5 Eylülde, Tebriz’in üç günlük mesafesine deðin yaklaþarak Tebriz’i tehdit eden Ýngiliz Müfrezesi’ne taarruzla, geri çekilmeye mecbur ettik ve bir-iki yerde karþý koymak isteyen bir Müfreze’yi, Miyane doðusundaki Kaplanküh sýradaðlarýndan da doðuya attýk. Ýran içindeki harekatý burada durdurdum.

Almanlarýn ýsrarý ile Ordu, Kazvin’in zabtýný ve sonra Tahran’ýn tehdidini istiyordu. Fakat maddi imkaný olmadýðýný anlattým; hoþa gitmemekle birlikte, mutalealarýmý kabul ettiler. 15 Eylül’de Bakü’nün (kozmopolit Rus-Ermeni “Þehir Sovyeti” elinden) zabtý haberini aldýk.

            22 Ekim’de aldýðým emirde, “Birinci Kafkas Kolordusu Karargâhý laðvedildiði ve karargahýn da Ýstanbul’a gideceði”, bildirildi. Bugün aldýðýmýz ajans da bize. (30 Ekim 1918 ) Mondros da kabul ettiðimiz mütareke þartlarýný bildirdi. Karargâh’ýmla Batum üzerinden 28 Kasým 1918 de Ýstanbul’a geldim ve Tekirdað’ýnda Ben Merkez Rodosto’da- bulunan 14. Kolordu Kumandanlýðý’na tayin olundum.

            Dokuzuncu Ordu’nun laðvý ve Þevki Paþa’nýn Ýngilizler tarafýndan Ýstanbul’a getirilmesi ýsrarý üzerine, bu çevreyi bilip tanýmama ve Ermenilerce de bilinmeme göre, adý On beþinci Kolordu’ya çevrilen eski birliklerime yine Kumandan olarak tayin olundum ve

3 Mayýs 1919 da Erzurum’a gelerek, Kumanda’yý üzerime aldým.

            Sürüp gelen bu beþ ay içinde, Sýnýrýn öte tarafýndan (Mütareke’ye göre býrakýlan Kars ili topraklarýndan) kaçýp gelenlerden ve gerekse birçok zavallýlarýn feryadýndan anladým ki: Ermeni milletinin içerisinde kök tutmuþ çeteciler, (Türkleri) kesip yakmakta yine devam ediyorlar; ve bunlarýn bu cinayetlerini tasvib ile, insanlýðýn gözlerine tersini göstermek için, her yanda fikirlerini yayan güçlü yayýnlarý da vardýr.

            Fakat inancýma göre Komitecileri aralarýndan kovmadýkça ve siyasi entrikalardan uzaklaþmadýkça Ermeni milleti, ne kendisi ve ne de kendi aralarýnda yaþayanlar rahat ve güvenlik görmeyeceklerdir. Bundan dolayý, o milletin tanýdýðým suçsuz kimselerine karþý da, acýmaktan kendimi alamýyorum. Fakat bir adil elin, dünyanýn o köþesinde de, saadetler uyandýracaðýný düþünmekle, gönlü rahat bulunuyorum.

Eski Birinci Kafkas Kolordu Kumandaný

On beþinci Kolordu Kumandaný

Tuðgeneral

Kazým KARABEKÝR

Dr. Mehmet Fahrettin Kýrzýoðlu  Kars ili ve çevresinde ermeni mezalimi (1918-1920) kardeþ matbaasý Ankara 1970 Kazým Karabekir paþa istiklal harbimiz

TÝMSAL KARABEKÝR’ÝN ARÞÝVÝ (fotoðraflar)(foto cilem)

(BA-BA-S) GAZÝ KARS (KHA) – KAFKAS HABER AJANSI

 


KHA

Haberin tamamini okuyabilmek iin abone olmaniz gerekmektedir. Abone olmak iin TIKLAYIN


  • Yahoo'da Paylas
  • Paylas
  • Paylas
  • Facebook'ta Paylas
  • Paylas
  • Paylas
  • Paylas
  • Paylas
Bu Haber 3372 Defa Okundu

YORUMLAR

Genel Kategorisine Ait Diğer Haberler

Bakan Ahmet Arslan Atýf Özbey’in canlý yayýn konuðu Doðan Vergül’ün Ramazan Bayramý Mesajý Meclis Baþkanýný Seçti Kazým Karabekir Paþa Hakkýnda Bazý Mülahazalar Takdirini, Ermeni Diasporalarý’na ve Lobileri’ne MAÞA olan Vatikan’daki PAPA’ya býrakýyorum. Makine ve Elektrik Teknisyenleri Deðirmenköprü köyünü tanýyalým Sarý ve Akkaya ailelerinin mutlu günü Yaþam Memnuniyeti Araþtýrmasý Kars’ta fýrtýna ve dolu afeti Ardahan YGS’de neden baþarýsýz! - YGS sonuçlarý haber haberleri

Abone Girişi

Yeni Abonelik        Şifre Unuttum ?




















VDEO HABERLER
Ciritte heyecanl anlar
Ciritte heyecanl anlar
Anketler
OK OKUNANLAR
Sanayiciyim dedi, azl dolandrc kt...
Sanayiciyim dedi, azl dolandrc kt...

Referandum Sonular, Kars Referandum Sonular, 2010 Referandum Sonular, Referandum Oy Sonular, Trkiye Referandum Sonular, izmir haber, canl referandum sonular

RSS 2010 KHA | Kafkas Haber Ajansý | Kars Haberleri | Kars Haber, kars güncel, kars ajans
KHA Bedir ALTUNOK adına resmi yayın organıdır. Site iceriğinin telif hakkı bildirilmeksizin kullanılması yasaktır