Tarihin Derinliklerinde Gazi Kars

Tarihin Derinliklerinde Gazi Kars

Tarih Araştırmacısı Sultan Aydın’ın, “Tarihin Derinliklerinde Gazi Kars” yazısı:

Tarihin Derinliklerinde Gazi Kars


Tarihin Derinliklerinde Gazi Kars

KAFKAS HABER AJANSI / BEDİR ALTUNOK

Tarih Araştırmacısı Sultan Aydın’ın, “Tarihin Derinliklerinde Gazi Kars” yazısı:

1-KARS’TAKİ SERHAT RUH

2-KANADA KARS’I VE GAZİ KARS

3-25 NİSAN 1918 KARS’IN KURTULUŞU

4-1920 KARS’IN EBEDİ KURTULUŞU

1-KARS ADININ KAYNAĞI (ÇIKIŞI VE ANLAMLARI)

            Kars deyince hamaset ve menkıbe diyarı akla gelir. Esasen ismi menkıbeye dayanır. Kars adı milattan önce 130-127 tarihleri arasında Kafkas Dağları’nın kuzeyinden Dağıstan’dan gelerek bu havalide yerleşen Bulgar Türkleri’nin “Velantur” boyunun Karsak oymağından gelmektedir.

            Kaşgarlı Mahmut Kars kelimesi için: ‘deve veya koyun yününden yapılan elbise ve karsak derisinden güzel kürk yapılan bir hayvan, bozkır tilkisi “ demektedir.

1-         TARİH ÖNCESİ KARS: MEZOTOLİK DÖNEMİ, MEOLİTİK DÖNEMİ, KALKOLİTİK DÖNEMİ, İLK TUNÇ ÇAĞI DÖNEMİ

2-         YAZILI TARİH SONRASI KARS: URARTULAR, KIMMER, İSKİT AKIMLARI, PERSLER, ARAKS KRALLIĞI, TİGRAN DÖNEMİ, SASAMLI DÖNEMİ

3-         İSLAM UYGARLIKLARI DÖNEMİ:646

4-         SELÇUKLULAR DÖNEMİ:1064’TE BAŞLAR

5-         İLHANLILAR DÖNEMİNDE KARS 1239-1355 (116 YIL) MOĞOLLAR YÖNETMİŞ

6-         KARA KOYUNLULAR DÖNEMİ 1380-1394

7-         OSMANLI YÖNETİMİNDE KARS YÖRESİ:1534-1878 (344) YILLARI

KARS’TAK SERHAT RUH

            Kars ili ve çevresinin tarihini, bütün Anadolu tarihinin, başka bir tabirle Türk tarihinin bir başlangıcı, bir çeşit özeti olarak görünür.

            Büyük Selçuklu Sultanı Alparslan 16 ağustos 1064 te Anı şehrini ve Kars’ı fetih edişiyle savaş meydanı olmuştur; Çünkü Kars Serhad dır. Kars Anadolulun kilididir. Serhad ruhunu insanları yaşamış, Serhad olmak kolay değildir.

            1677–1917 arasında 240 yılda Osmanlı Türkiyesi ile Çarlık Rusya arasında 11 defa savaş olmuştur. Bu savaşlardan 29 Eylül 1855 Kars zaferinde, Kars kalesi ve Kars’ın Gazilik, Ünvanı alması,1877–1878 (93) savaşında kaybettiğimiz savaş ile 40 yıl 5 ay 25 gün Rus işgalinde kırk yıllık kara günlerimizdir.

            Rusların Anadolu cephelerinden (26.6.1828) saldırmalarıyla başladı. Anadolu’da :Ahıska, Kars, Eleşgert (Ağrı), Erzurum, Bayburt, Hınıs ve Muş’a varınca işgale uğradı.

            7 Temmuz 1828 de Kars alevler içerisinde yanarken erkekleri, son nefeslerine varınca sokaklarda “Serhadlı-Ruhu” ile Şehidlik mertebesine ererken, Kars, ilk defa Moskofların işgaline geçti.

            14 Eylül 1829 Edirne Muahedesi’yle Rusya “Kars”ı Nisan 1830 sonlarına kadar boşaltarak, yeni hududun ötesine çekildi.

KANADA KARS’I VE GAZİ KARS

Kırım Savaşı sırasında 16 Haziran1855’te üçüncü defa Kars’ı kuşatan Ruslara karşı, 14 yaşından yukarı çocuklar bile “Gönüllü- Alayı’na” katılıp çarpışıyordu. General Muravyev kumandasında 54 binlik ordu ile 29 Eylül 1855 cebri hücumuna geçen Ruslar, yedibuçuk saat süren tabyalardaki kanlı muharebeler sonunda ağır bozguna uğrayıp, 20 bin zaiyat verdiler.

1855 Kars Zaferi’ni gören ve bunda emeği geçen Kanadalı General Williams raporlarında, İngilizler’den Albay lake ve Dr. Sandwithe dahi hatıralarında, kadınlı- erkekli Türklerin yurt konumundaki eşsiz kahramanlık nasıl yarattıklarını anlatmışlardır.

Müşir Vasıf, Korgeneral Kerim ve Williams Paşa’lara mücevherle süslü birer altın kılıç ile Mecidiye Madalyaları verdi.

Üzerinde “Kars Kalesi” resmi bulunan altın, gümüş ve bronz “Kars Madalyası” yaptırılarak, hizmeti geçenlere dağıtıldı. Şehre ve ahalisine “GAZİ” unvanı verilerek, Mahkeme Siciline (kütüğüne) yazdırıldı. Şehir halkı, üç yıl vergi ve askerlikten affedildi. Karadeniz’de İstanbul-Batum arasında işleyen yeni vapura ”KARS” adı verildi.

İngiltere Kraliçesi Victoria, General Williams’a “Kars Baroneti” ünvanını verdi. 1855 Kars Zaferi’nin tafsilatını öğrenen Kanadalı General Williams’ın memleketi olan Ottawa’nın 25 mil güneyindeki Wellington kasabası halkı, öteki adaş kasabalardan ayırt edilmek üzere buranın adını değiştirmeyi görüşürken, “KARS” adını, şerefle benimsediler.

Fransızlar Paris’te, onbin figüranlı bir açık hava tiyatrosunda, General Williams’ın raporlarına göre. “1855 Kars Muharebesi”ni temsil ederek, Akdeniz’e çıkmayı gözeten Rusların burada, Türkler tarafından nasıl yenildiklerini canlandırdılar.

Ruslar 29 Eylül 1855 Kars Bozgunundan sonra, şehrin ablukasını sürdürerek, onun açlık ve soğuktan teslimini beklediler. Kolera salgını ile çok kayıp veren ve ölmüş hayvan eti ile ot-kökü yiyerek korunmaya çalışan GAZİ-KARS, açlık ve soğuklardan bitkin olarak, “şerefli şartlar” ile 28 Kasım 1855’te teslim oldu. 

24 NİSAN 1877’DE BAŞLAYAN SAVAŞTA KIRK YILLIK KARA GÜNLERİMİZ

            Anadolu Ordumuz (93) 1877 de Kars Sancağı topraklarında beş ayda 4 Meydan Muharebesi kazandı: Zivin (25-28 Haziran), Yahniler (18 Temmuz),

            Gedikler / Başgedikler (25 Ağustos: Müşir Ahmet Muhtar Paşa’ya Gazi unvanını verdirdi), II. Yahniler (24 Ekim) Ancak gittikçe yeni kuvvetler alan Ruslar, soğuktan ve açlıktan yatmadan hastalanan askerimiz kısmen terhis edilmişken, 15 Ekim 1877 Alacadağ Muharebesi’ni kazanabildi;

18 Kasımda Kars Kalesi çok üstün sayıdaki düşmanın, bir ay boyunca ağır toplarla bombardımanı ve son geceki cebri hücumuyla, düştü.

            31.1.1878 Edirne Mütarekesi ve 3 Mart 1878’de de “Ayestefanos Muahedesini”ni imzalamağa mecbur kaldık.

            Bu muadenin 19. Maddesi’ne göre, Rusya’ya 1.410.000.000 rubleye karşılık(yani, 245.217.391 Osmanlı-Altunu ve 1,5 beyaz mecidiye) “savaş tazminatı” ödemeği kabul ettik.

            Kars, Ardahan-Oltu, Batum /Artvin Sancakları (48.000 Km²) yurt bucaklarımızın fiatı, 1.100.000.000 rubleye karşılık Çarlık Rusyasına bırakılıyor, geri, kalan yüz milyon ruble de üçer yıllık 7 taksitte (21 yılda) nakit olarak Rusya’ya ödeniyordu.

            Kars ve Ardahan Sancaklarından üç yılda, 120 bin Türk içeri” (Van, Erzurum, Erzincan, Sivas, Tokat, hatta Anteb’ e) Göçtü.

              KAZIM KARABEKİR PAŞA VE 25 NİSAN 1918 KARS’IN KURTULUŞU

1.         ÜÇ SANCAK’TAKİ HAREKETLER;

(3 Mart 1918 de imzalanan) Brest-Litowsk Muatedesi’ne göre (Bolşevik) Ruslar, (13 Temmuz 1878 de “savaş tazminatı” yerine koparılan Kars, Ardahan-Oltu, Şenkaya  Olur ve Batum-Artvin dâhil- Sancaklarımızdan ibaret) Üç-Sancak bölgesini Osmanlılara geri verdiklerinden, Sarıkamış’ın işgali emrini aldım.

            3 Nisan da harekete başladık; iki gün çarpışma oldu.

            5 Nisan da Sarıkamış’ı işgal ettik. Ermeni Birlikleri, Selim çevresine çekilmişti. Birlikleri, bunlarla karşılaşıncaya değin ileri sürdüm.

            İleri birliklerimizle 7 Nisan’da. Ermeniler arasında savaş oldu. (Ali İhsan Sabis Paşa kumandasındaki) 4. Kolordu’nun da (6 Nisan 1918 de) Van’I işgal ettiği haberi geldi.

8 Nisan’da Kağızman’I işgal eden bir müfrezemiz, İslam ahaliden dört yüz kişinin sokaklarda öldürüldüğünü; bu cinayetin yapılması için: -“Artık kardeş olduk, silahlarınızı veriniz; birbirimize bir kötülük yapmayacağız” diyerek silahları topladıktan sonar Kırgın’a başlamış olduklarını bildirdi.

            14 Nisan’da Batum, 37. ve 10. Tümenler tarafından işgal olundu. 19 Nisan’da Yeni-Selim bölgesine taarruza başladık. İkinci Kafkas Kolordusu’nun bir Tümen’i de katıldı. Ermeniler’in sağ kanadı, geri çekildi;

22 Nisan’da her iki Kolordu, dört Tümen ile taarruza başladık; Ermeniler, iki saat bile dayanamadılar. 23 Nisan’da Ermenilerden bir heyet, mütareke teklifine geldi.

            25 Nisan 1918 günü Kars kırk yıllık hasretten sonra ,Türk ordusu ve bayraklarına kavuştular. Mart -Nisan 1918 de Ermeniler Kars ilinde çok vahşi usullerle katliam yaptılar. 30 Ekim 1918 Mondros Mütarekesiyle Türk ordusu 1914 sınırı gerilerine çekilmeye mecbur kalınca Ermeni istilası tekrar başladı.

            WİLSON prensiplerine göre 5 Kasım 1918’de Milli İslam Şurası adı ile demokratik bir yerli Hükümet kurdular. Batum, Artvin. Ahıska, Ahılklik  Serdarabad ve Ordubad’a  değin Nahçıvan Türkleri de Kars’taki bu yerli Hükümet’e katılarak sancak ve ilçe teşkilatını kurdular.

Böylece, 1914 Türkiye sınırı kuzeydoğusundaki 36.000 km. karelik bölgenin yerli Türk Hükümetinin merkezi Kars oldu. Bu hükümet 17-18 Ocak 19l9’da biten 131 kişilik ‘Büyük Kongre” ile “Cenub-i Garbi Kafkas Hükümeti” adını aldı.

            Kars yöresindeki örgütlenmenin ilk günlerinde İngilizler yöre halkının siyasal yönlü çalışmalarına bir ölçüde göz yumdular.

13 NİSAN 1919 CENUB-İ GARBİ KAFKAS HÜKÜMETİ PARLEMONTOSUNUN BASILMASI VE HÜKÜMETİN YIKILMASI

 l9l9’da Kars’a gelen İngiliz temsilcisi Pate yerli yönetimi tanımayacaklarını bildirdi ve Arpaçay’ın doğusundaki Ermeniler’ in Kars’a yerleştirilmelerini istedi. Bu durumdan cesaretlenen Gürcüler de Azgur, Ahıska ve Posof’u işgal ettiler İngilizler Kars’taki Türk Hükümeti’ni dağıttıktan sonra yöreyi General Garganof ve Osibyan komutasındaki Ermenilerin denetimine bıraktılar.

            Kars yöresi işgalden kurtulduktan bir yıl  sonra yeniden Gürcü ve Ermeni Devleti egemenliği altına girdi.

9- KARS’IN EBEDİ KURTULUŞU

            Milli mücadelenin ilk günlerinde Mustafa Kemal başkanlığında Sivas Heyet-i Temsiliyesi bir durum değerlendirmesi yapmış ve İtilaf Devletleri’nin, Bolşevik Hükümeti ile ilişki kurmasını önlemek amacıyla Kafkasya’ya ağırlık verecekleri sonucuna ulaşılmıştır.

            Güney Kafkasya’nın Ermeni ve Gürcü denetimine geçmesinden sonra Nisan 1919’da başlayan çete eylemleri 1920’i başlarında, 15.Kolordu’nun  desteği ile birlikte, büyük bir yoğunluk kazandı.

            Cenub-i Garbi Kafkas Hükümetinin dağıtılmasından sonra, Ermeni denetimi hemen tüm Kars yöresini kapsamış, ancak Çıldır uzun süre bunun dışında kalmıştır. Ermeniler Şubat 1920’de bölgeyi ele geçirmek için büyük bir saldırı başlatmış ve 17 Şubat’ta Çıldır ve Zaruşad’a ulaşmışlardır. Bu gelişmek üzerine Hükümet, Elviye -i Selase’nin  işgalini uygun buldu ve bu amaç doğrultusunda 15. Kolordu Komutanı hızla hazırlıklara girişti. Erzurum Van vilayetleri ile Erzincan Sancağında seferberlik ilan etti. Kazım Karabekir hükümete harekâtın 23 Haziran’da başlayacağını bildirerek, karargâhını taşıdı.

            28 Eylül 920’de Doğu Cephesi Komutanı Sarıkamış yönünde harekete geçerek 29 Eylül’de Sarıkamış’ı işgal etti.

            TBMM. Hükümeti’nin Doğu Harekâtını Kars’a dek uzatılmasını istemesi üzerine Doğu Cephesi birlikleri 28 Ekim 1920’de yeniden saldırıya geçerek 30 Ekim’de 9. Kafkas Tümeni Ermenilerin direnişini kırarak Kars’a girdi.

            20 Kasım’da Ermenilerle yapılan ateşkesin ardından 22 Kasım 1920 de Gümrü ’de başlayan barış görüşmeleri 2 Aralık’ta sonuçlandı ve Ermenistan Hükümetiyle TBMM Hükümeti arasında bir barış antlaşması imzalandı.

            Bu antlaşmayla Kars Sancağı’nın bütünü Türkiye topraklarına katıldı. Antlaşma öncesinde Ermenistan’ın elinde bulunan Kulp (Tuzluca) Kazası da Türklere verildi. Ancak imzadan bir gün sonra Sovyet Kızıl ordu Birlikleri Ermenistan’a girdiler. Taşnak Hükümeti devrilerek yerine Ermenistan Sovyet Hükümeti kuruldu bu durumda anlaşma da onaylanamadı.

            Kızılordu’nun harekatı Gürcistan’a yönelince, Tiflis’teki Gürcü Hükümeti Ankara’ya başvurdu ve TBMM’nin desteğini istedi. Bu destek karşılığında, Batum Ardahan ve Artvin Türkler’ e bırakılacaktı. Gelişmeler sonucunda Şubat 1921 ‘de Ardahan ve Artvin Sancakları’nın Gürcistan Hükümeti tarafından Türkiye’ye bırakıldığı açıklandı. Doğu cephesi birlikleri de aynı gün harekete geçerek, bu iki kasabayı Türkiye’ ye kattılar.

            16 Mart 1921 ‘de Sovyet Hükümetiyle imzalanan Moskova Anlaşması ile Kars ilinin ve Artvin’in bugünkü sınırlan belirlendi. Bu antlaşmaya göre daha önce Elviye-i Selase içinde yer alan Batum, Ahıska ve Ahılkelek Türkiye sınırları dışında kaldı.

            Moskova Antlaşması’ndan 7 ay sonra 13 Ekim 1921 ‘de Kafkasya’daki Sovyet Hükümetleri ile Türkiye arasında Kars’ta yeni bir anılaşma imzalandı. Bu antlaşma, Sovyet Rusya yönetimi ile Moskova’da yapılan antlaşmanın yinelenmesi anlamını taşıyor, Kars’ın ve Artvin’in bu günkü sınırlarının taraflarca bir kez daha onaylandığını ifade ediyordu.

            Milli Mücadele süresince doğu cephesinde yeni bir askeri ya da siyasal gelişme olmadı. Bu cephenin birlikleri de, kısa bir süre sonra, Batı Cephesi’ne gönderilmiştir.”

KAYNAK:

Cumhuriyetin 75. Yılı kapsamında yapılan Kars eğitim belgeseli çalışmalarından alınmıştır.

İl Milli Eğitim Müdürlüğü Eğitim Belgeseli hazırlama komisyonu başkanı Harun YENİCE, Sultan AYDIN, Öğretmenler Çetin KOTANCI, Özlem KÖSEM, Ersin YILDIZ, İbrahim ÇAPAN, Filiz ERGİNBAY, Fatih ALPAYLI, T Sema POLAT, Abdulkadir ARISOY, Hüseyin ÜNSAL’a Teşekkürlerimi sunarım.

                                          KAYNAKLAR

1-Prof.Dr. M. Fahrettin KIRZIOĞLU 1855 Kars Zaferi Işıl Matbaası 1955 İstanbul

2- Prof.Dr. M. Fahrettin KIRZIOĞLU Kanada Kars’ı Erzurum 1972

3- Türkiye ve Kars Atatürk Üniversitesi yayınları

4-Prof.Dr. M. Fahrettin KIRZIOĞLU Kars Tarihi 1. Cilt

5-Türk kültürü aylık dergisi 126/1973

(BA-BA-S) GAZİ KARS (KHA) / KAFKAS HABER AJANSI / BEDİR ALTUNOK




Bu Haberin Manşeti :

Tarihin Derinliklerinde Gazi Kars
Bugün Atılan Manşetleri Görmek İçin TIKLAYINIZ
Etiketler :   Tarihin Derinliklerinde Gazi Kars haberleri  kars tarihi haberleri  tarih haberleri  kars haberleri  sultan aydın haberleri   
<< Önceki Haber Tarihin Derinliklerinde Gazi Kars Sonraki Haber >>

Tarihin Derinliklerinde Gazi Kars

DMCA.com Protection Status

Tarihin Derinliklerinde Gazi Kars

  Yukleme: 0.259764